Amser darllen amcangyfrifedig: 6 i 7 munud
Mae Gareth Morgans wedi’i benodi i arwain yr adolygiad tirwedd cenedlaethol o ddarpariaeth eiriolaeth ADY yng Nghymru. Ar ôl ymddeol yn ddiweddar fel Cyfarwyddwr Addysg a Gwasanaethau Plant Awdurdod Lleol Sir Gaerfyrddin, mae Gareth yn dod â bron i bedwar degawd o brofiad sy’n rhychwantu’r ystafell ddosbarth, 18 mlynedd fel pennaeth ysgol gynradd, ac arweinyddiaeth uwch mewn awdurdod lleol.
Mae’r cyfuniad hwn o brofiad ystafell ddosbarth, arweinyddiaeth ysgol, a goruchwyliaeth strategol yn golygu bod Gareth yn dod â phersbectif cynhwysfawr unigryw i’r adolygiad hanfodol hwn. Mae’r adolygiad a’i argymhellion yn bwysig i blant, pobl ifanc a’u teuluoedd gan fod y system ADY wedi’i hadeiladu o amgylch ymarfer person ganolog.
Fe wnaethom eistedd gyda Gareth i glywed yn uniongyrchol am ei gynlluniau ar gyfer yr adolygiad.
C. Beth sbardunodd yr adolygiad tirwedd hwn o wasanaethau eiriolaeth ADY yng Nghymru?
Roedd tystiolaeth o ffynonellau lluosog yn tynnu sylw at faterion systemig o ran darpariaeth eiriolaeth ADY yng Nghymru. Roedd hyn yn cynnwys canfyddiadau o’r adolygiad deddfwriaethol ADY, arolygon rhieni/gofalwyr, ac enghreifftiau uniongyrchol o deuluoedd yn cael trafferth llywio’r system ADY. Nododd llawer o deuluoedd nad oeddent yn ymwybodol o’u hawl i eiriolaeth, na sut i gael mynediad at wasanaethau eiriolaeth, er bod awdurdodau lleol yn ei hyrwyddo. Mae arfer da yn sicr yn bodoli, ond mae anghysondebau ar draws Cymru y mae angen mynd i’r afael â nhw.
C. Beth yw eiriolaeth ADY, a pham mae mor bwysig i deuluoedd?
Pan fyddwn yn sôn am eiriolaeth yn y system ADY, rydym yn sôn am rywbeth penodol iawn sydd wedi’i ddiffinio’n gyfreithiol. O dan Deddf Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru) 2018 a Chod ADY Cymru 2021, mae eiriolaeth yn ymwneud â sicrhau bod plant, pobl ifanc a’u teuluoedd yn wirioneddol cael eu clywed.
Yn ymarferol, mae eiriolaeth yn golygu cael cymorth annibynnol, hyfforddedig i helpu i rannu barn, dymuniadau a theimladau dysgwr am eu haddysg a’u hanghenion penodol. Mae’n golygu helpu dysgwyr i ddeall eu hawliau, eu cefnogi i gymryd rhan yn hyderus mewn penderfyniadau am eu cymorth ADY a helpu i herio penderfyniadau os ydynt yn teimlo nad yw rhywbeth yn iawn.
Yn hollbwysig, nid yw eiriolwyr yn gweithio i’r ysgol na’r awdurdod lleol ac maent yn gwbl annibynnol. Eu rôl yw sefyll ochr yn ochr â’r plentyn neu’r person ifanc a’u teulu, gan sicrhau bod eu llais yn cael ei glywed a bod eu hawliau’n cael eu diogelu drwy gydol y broses ADY.
C. Sut fyddwch chi’n mapio’r hyn sy’n digwydd ar hyn o bryd ar draws 22 awdurdod lleol Cymru?
Mae’r adolygiad yn dilyn dull tri cham. Yn gyntaf, ymarfer mapio cynhwysfawr o’r arfer presennol ar draws Cymru, yn ADY yn ogystal â sectorau eraill megis gofal cymdeithasol plant. Bydd ymgysylltu’n uniongyrchol â phob awdurdod lleol yng Nghymru yn hanfodol i adeiladu dealltwriaeth lawn a chadarn o’r hyn sy’n cael ei gynnig i’n plant, pobl ifanc a’u teuluoedd o ran eiriolaeth. Bydd angen adolygiad o’r costau cysylltiedig hefyd i lywio trafodaethau ac opsiynau ar gyfer y dyfodol.
Yn ail, ymchwil ddesg i fodelau eraill o ddarpariaeth ac arfer eiriolaeth yng Nghymru ac mewn mannau eraill, cyfarfod â rhanddeiliaid allweddol ac archwilio’r dystiolaeth sydd ar gael.
Yn drydydd, cyfarfodydd unigol gyda rhanddeiliaid allweddol e.e. awdurdodau lleol, darparwyr eiriolaeth, Estyn, i glywed am yr hyn sy’n gweithio’n dda a’r hyn sydd angen ei wella.
Bydd hyn yn arwain at adroddiad yn nodi’r hyn a ddysgwyd a meysydd i’w datblygu, gydag opsiynau ac argymhellion clir i’w hystyried.
C. Sut fyddwch chi’n sicrhau bod teuluoedd a phobl ifanc eu hunain yn llunio’r canfyddiadau?
Mae llais defnyddwyr yn ganolog i’r adolygiad hwn. Bydd ymgysylltu â phlant, pobl ifanc a’u rhieni yn cael ei hwyluso drwy arolwg rhieni.
Bydd ymchwil ac adroddiadau gan bartneriaid gan gynnwys Plant yng Nghymru, SNAP Cymru, Tribiwnlys Addysg Cymru hefyd yn llywio’r gwaith. Bydd profiad dysgwyr a theuluoedd o eiriolaeth ADY yn llunio’r adroddiad a’r argymhellion yn uniongyrchol.
C. Beth yw’r canfyddiadau cynnar a’r themâu sy’n dod i’r amlwg?
Mae hon yn faes darpariaeth gymhleth. Mae’r ddeddfwriaeth ADY yn gosod dyletswyddau ar awdurdodau lleol ynghylch gwybodaeth a chyngor, osgoi anghytundebau, datrys anghytundebau ac eiriolaeth broffesiynol annibynnol ar gyfer plant a phobl ifanc.
Gall deall y system ADY a sut i gael mynediad at gymorth fod yn ddryslyd iawn i blant, pobl ifanc a’u teuluoedd. Mae’r pecyn cymorth Anghenion dysgu ychwanegol (ADY): rhieni a gofalwyr a gyhoeddwyd yn ddiweddar yn mynd rhywfaint o’r ffordd i fynd i’r afael â’r mater hwn. Fodd bynnag, mae angen mwy o waith i sicrhau cysondeb neges ar draws gwefannau awdurdodau lleol a gwelliannau yn y ffordd y rhennir gwybodaeth.
Mae angen diffiniad a rennir yn amlwg o sut olwg sydd ar eiriolaeth effeithiol. Bydd hyn yn cael ei ddatblygu drwy ymgysylltu â rhanddeiliaid allweddol gan gynnwys arweinwyr awdurdodau lleol a darparwyr eiriolaeth.
Mae hefyd yn amlwg bod darpariaeth eiriolaeth mewn sectorau eraill wedi’i rheoleiddio a’i harolygu a’i monitro’n rheolaidd i sicrhau bod defnyddwyr gwasanaethau’n derbyn cymorth o ansawdd uchel. Mae hyn yn rhywbeth i’w ystyried.
Mae angen i ddarpariaeth eiriolaeth hefyd symud o fod yn ddewis olaf i gael ei defnyddio’n gynharach i gefnogi plant a phobl ifanc a’u teuluoedd. Gall eiriolwyr sicrhau bod llais dysgwr yn cael ei glywed a bod eu dymuniadau a’u teimladau’n cael eu parchu o’r cychwyn cyntaf.
Mae cysondeb mewn gofynion hyfforddi ar gyfer eiriolwyr yn flaenoriaeth arall. Mae gan rai arferion yng Nghymru ofynion hyfforddi clir a fframweithiau penodol i wasanaethau sy’n sicrhau ansawdd a chysondeb. Mae cwestiynau ynghylch cofrestru a sicrhau ansawdd yn parhau i fod heb eu datblygu’n ddigonol.
Yn olaf, mae gwasanaeth eiriolaeth o ansawdd uchel yn gofyn am fuddsoddiad priodol. Mae angen i ni ddenu a chadw eiriolwyr cymwys, wedi’u hyfforddi’n dda a sicrhau seilwaith cymorth cadarn o’u cwmpas.
Edrych Ymlaen
C. Beth fydd yr adroddiad terfynol yn ei gynnwys?
Bydd adroddiad yr adolygiad yn darparu map cynhwysfawr o’r ddarpariaeth bresennol ar draws pob awdurdod lleol, yn sefydlu dealltwriaeth glir a rennir o sut olwg ddylai fod ar eiriolaeth o ansawdd uchel, yn nodi opsiynau ac argymhellion ar sail tystiolaeth ar gyfer gwella, ac yn cynnig cynigion clir ar gyfer cynnig gwybodaeth, cyngor ac eiriolaeth diffiniedig i deuluoedd.
Mae’r adolygiad tirwedd ar y gweill ar hyn o bryd, gyda chanfyddiadau ac argymhellion i’w hadrodd i Fwrdd Cyflawni a Gwella ADY Cenedlaethol ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ddiwedd mis Mawrth.
Mae Gareth yn glir nad ymarfer academaidd yn unig yw hwn, mae’n ymrwymiad i wella, wedi’i gefnogi gan gefnogaeth weinidogol gref ac wedi’i yrru gan leisiau’r sector addysg, teuluoedd a dysgwyr eu hunain.